Het dorp Herwijnen vecht tegen (de radar van) Defensie – en wint de eerste slag

donderdag, 06 augustus 2020 - Categorie: Berichten Nederland

Bron: www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/het-dorp-herwijnen-vecht-tegen-de-radar-van-defensie-en-wint-de-eerste-slag~b15088cd/
21 juli 2020

Het Gelderse dorp Herwijnen verzet zich tegen de komst van een militaire radar. Er hebben al eens radars gestaan en bewoners vrezen gezondheidsschade door straling. In hun strijd tegen Defensie boekten ze onlangs een eerste succes.

Mac van Dinther

Het is een strijd die doet denken aan die van het Gallische dorpje tegen de Romeinen: het gevecht van de inwoners van het nietige Gelderse Herwijnen tegen het machtige Defensie dat van plan is een militaire radar vlak bij hun dorp te plaatsen. Volgens Defensie is de radar essentieel voor de luchtverdediging van Nederland, de bewoners vrezen voor schadelijke gezondheidseffecten van radarstraling.

Het leek een kansloze strijd, maar net als in het stripverhaal houden de bewoners dapper stand. Onlangs hebben ze zelfs de eerste slag gewonnen. Kort voor het zomerreces nam de Tweede Kamer unaniem twee moties aan waarin wordt gevraagd om nader onderzoek voordat met de bouw van de radar wordt begonnen: een naar de gezondheidseffecten van radarstraling en een naar alternatieve locaties voor Herwijnen.

Het is een mooie eerste stap, zeggen Ruben van der Horst (47) en Edwin Rijkse (48) van bewonerscomité Radar Nee aan de keukentafel in Herwijnen. Zij zijn geen stralingsdeskundigen – Van der Horst is industrieel ontwerper, Rijkse marketeer – maar hebben zich vastgebeten in het dossier.

Daarbij stuitten ze op ongerijmdheden. Zo wordt er volgens hen in rapporten gesjoemeld met de afstand van de radar tot de dichtstbijzijnde bebouwing, is onduidelijk of de radar voldoet aan de normen en is er twijfel of die normen zelf wel in de haak zijn.

Ondoorzichtig
De twee bestookten Kamerleden met hun bevindingen. Genoeg om twijfel te zaaien in de hoofden van parlementariërs. ‘Het hele proces is ondoorzichtig verlopen’, oordeelt Joël Voordewind, defensiespecialist van de ChristenUnie. ‘Ik wil niet zeggen dat Defensie deze zaak erdoor probeert te drukken. Maar er zijn nog te veel vragen onbeantwoord.’

Die twijfels worden Kamerbreed gedeeld. Zelfs VVD-defensiewoordvoerder André Bosman steunde de moties tegen partijgenoot staatssecretaris Barbara Visser. Bosman gaat er nog altijd van uit dat de radar gewoon in Herwijnen kan komen. ‘Maar je wilt dit goed doen. Je hebt er niks aan als mensen ziek worden.’

Het zou niet voor het eerst zijn dat een handjevol burgers overheidsplannen succesvol dwarsboomt. Zie het succes van de tegenstanders van vliegveld Lelystad. Zie ook de Nijmeegse milieuactivist Johan Vollenbroek, die de overheid op de knieën dwong in het stikstofdossier.

Herwijnen heeft een geschiedenis met straling. Op een kilometer afstand van het dorp stonden tientallen jaren twee radars van de Luchtverkeersleiding. Een van die twee locaties gebruikt het KNMI nu voor een buienradar. Op de andere plek heeft Defensie haar oog laten vallen.

Wat opvalt: in het dorp met ruim tweeduizend inwoners hebben acht inwoners de spierziekte ALS, 36 keer meer dan het landelijk gemiddelde. Het een zou weleens verband kunnen houden met het ander, denken veel inwoners. Zoveel zieken in zo’n klein dorp, dat roept vragen op, vindt Rijkse. ‘Wij zijn geen stralingsgekkies. Maar wij willen dit wel goed uitgezocht hebben.’ Dat gaat nu gebeuren: de GGD is ermee bezig.

Goudschaaltje
Straling is een heikel onderwerp, getuige het verhitte debat rond het 5G-netwerk. Woorden worden op een goudschaaltje gewogen, zegt hoogleraar Hans Kromhout, stralingsdeskundige van de Universiteit Utrecht en lid van de Gezondheidsraad, onder andere betrokken bij onderzoek naar 5G.

Kromhout kan zich de ongerustheid voorstellen. Volgens een Belgische studie uit 2008 heeft straling mogelijk bijgedragen aan de toename van kankergevallen onder militairen. ‘Maar dan gaat het om hoge blootstelling van militairen die dicht bij radarinstallaties werken.’

ALS komt vaker voor onder mensen die bijvoorbeeld aan hoogspannings­leidingen of transformatorhuisjes werken. Frans onderzoek uit 2019 suggereert een verband tussen ALS en gsm-straling. ‘Maar dat is géén causaal verband’, benadrukt Kromhout. ‘En het is een heel ander soort straling dan van een radar.’

Bewijs voor de schadelijke effecten van radarstraling voor mensen die er niet beroepshalve mee te maken hebben is er naar zijn zeggen niet. ‘Daarom zie ik geen reden om te zeggen dat de mensen in Herwijnen een verhoogd risico op ALS lopen. Je kunt wel zeggen: laten we het zekere voor het onzekere nemen. Maar dat gaat mij te ver.’

Dat ALS zoveel vaker voorkomt in Herwijnen, kan volgens Kromhout allerlei oorzaken hebben, waaronder erfelijke aanleg. ‘Het kan ook puur toeval zijn.’

Toch wil het parlement daar meer van weten. Op 10 september wordt op initiatief van de Kamer een Ronde Tafel-bijeenkomst gehouden met bewoners en stralingsdeskundigen. Van der Horst en Rijkse krijgen spreektijd en mochten twee eigen deskundigen aanwijzen.

Dat was nog moeilijk genoeg, zegt Van der Horst. ‘Wij hebben allerlei Nederlandse deskundigen benaderd om ons te helpen. De meesten zeiden: liever niet.’ Uiteindelijk vonden ze gehoor bij de Belgische hoogleraar Guy Vandenbosch, stralingsdeskundige van de KU Leuven.

Vandenbosch is het niet helemaal eens met zijn Nederlandse collega. ‘Straling is een grote onbekende op de lange termijn’, zegt Vandenbosch. ‘Het klopt dat er geen hard bewijs is dat straling schadelijk is. Maar het tegendeel is ook niet bewezen.’

Volgens Vandenbosch zijn er ‘honderden studies’ die vragen opwerpen die nader onderzocht moeten worden. ‘Zolang die duidelijkheid er niet is, mag je er niet van uitgaan dat er niks aan de hand is.’ De straling waarmee Herwijnen te maken krijgt als de radar wordt geplaatst, komt ver uit boven het gemiddelde, benadrukt de Belg.

Hoofdpijndossier
Rijkse en Van der Horst zijn blij dat ze gehoor hebben gevonden bij de Kamer. Maar al met al laat de affaire toch een nare smaak bij hen achter. Er wordt gegoocheld met cijfers en rapporten, zegt Van der Horst. Simpele vragen worden niet beantwoord. ‘Eerst werd ontkend dat twee radars dicht bij elkaar een cumulatief effect zouden hebben, later werd dat toegegeven.’ Op een informatiebijeenkomst moesten alle aanwezigen vooraf hun telefoons inleveren.

Het is het zoveelste hoofdpijndossier bij Defensie, zucht SP-Kamerlid Sadet ­Karabulut. In april was er het schandaal rond de Iraakse stad Hawija, waar bij een bombardement door Nederlandse F-16’s burgerdoden waren gevallen, ondanks ontkenningen door Defensie. Daarna was er het gedonder rond de verplaatsing van de marinierskazerne naar Vlissingen. ‘Het is een optelsom’, zegt Karabulut. ‘Defensie lijkt te vergeten dat er ook nog zoiets is als een samenleving.’

Ook in dit dossier zijn zaken misgegaan, vindt CU-parlementslid Voordewind. In de Tweede Kamer wekte staatssecretaris Visser de suggestie dat de gemeente West Betuwe (waar Herwijnen onder valt) met plaatsing van de radar had ingestemd. ‘Terwijl de raad tegen is.’ Volgens Visser had ze de GGD opdracht gegeven onderzoek te doen naar ALS in Herwijnen. ‘Maar de GGD bleek van niets te weten.’

Van het onderzoek naar alternatieve locaties voor Herwijnen heeft Visser zich volgens Voordewind veel te gemakkelijk afgemaakt. ‘Ze heeft bij twee gemeenten navraag gedaan of zij een radar willen. Liever niet, zeggen die. Tja, als je dat aan Herwijnen had gevraagd was het antwoord ook nee geweest.’

Die radar is nodig voor de veiligheid, benadrukt Voordewind. ‘Hij moet ergens staan. Maar dan moet je alles goed hebben uitgezocht. Als alle onderzoeken groen licht geven en Herwijnen is de ­beste locatie, dan moet de radar daar komen. Maar daar ben ik nog niet van overtuigd.’ Wat de inwoners betreft komt het zover nooit, zegt Rijkse: ‘Ik vind dat Herwijnen zijn portie straling wel heeft gehad.’

----------------

(i) Waarom moet er in Herwijnen een radar komen?

De radar in Herwijnen is volgens Defensie nodig om Nederland te beschermen tegen aanvallen van raketten en vliegtuigen uit de lucht. De huidige radar, die in Nieuw Milligen staat, is veertig jaar oud en aan vervanging toe.

Nieuw Milligen is volgens Defensie voor de nieuwe radar minder geschikt, omdat de Utrechtse Heuvelrug in de weg zit. Bovendien heeft de provincie Flevoland grote plannen met windmolenparken die de radar kunnen verstoren. De locatie in Herwijnen is volgens Defensie ideaal, omdat het in vlak gebied ligt. Decennialang stond hier al een radar van de Luchtverkeersleiding. Die is weg, zodat het terrein leeg is.

Omdat de gemeente West Betuwe niet wil meewerken aan plaatsing, heeft Defensie de Rijkscoördinatieregeling (RCC) ingezet. Die stelt het Rijk in staat om bij projecten van nationaal belang lokale autoriteiten te passeren. De Eerste en Tweede Kamer moeten daarvoor toestemming geven. Dat is vorig jaar gebeurd. Het terrein is in 2016 aangekocht door Defensie.

De radar in Herwijnen moet het zuidelijk luchtruim boven Nederland bestrijken. Het noordelijk deel wordt bewaakt door een radar in het Friese Wier. Daar wordt nu aan een nieuwe radar gebouwd.

----------------

(i) LEES OOK:
De strijd van de inwoners van het dorp Herwijnen tegen de komst van een militaire radar duurt al lang. Bewoners trekken al jaren aan de bel.
www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/gelders-dorp-strijdt-tegen-komst-militaire-radar~bb356378/

Ook bij de Tweede Kamer zijn twijfels ontstaan over plaatsing van een smart-L-radar.
www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/ergernis-in-de-kamer-neemt-toe-maar-visser-krijgt-de-vooruitkijkers-op-haar-hand~b0167d0e/

Staatssecretaris Barbara Visser van Defensie kwam eerder al in de problemen omdat ze informatie achterhield over de verplaatsing van de marinierskazerne naar Vlissingen.
www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/staatssecretaris-visser-wacht-zwaar-debat-over-locatie-marinierskazerne~b9089b8a/ .



Lees verder in de categorie Berichten Nederland | Terug naar homepage | Lees de introductie